De nieuwe Koude Oorlog

Henk van der Keur | 28.03.2016

Is er een nieuwe Koude Oorlog? Of je het nu wel of niet zo noemt is een semantische kwestie. De nieuwe Koude Oorlog is er, maar hij is anders dan de vorige. De retoriek van zowel de Amerikaanse als de Russische regering doet sterk denken aan de vorige Koude Oorlog op zijn hoogtepunt. Maar er zijn fundamentele verschillen.

Toen was de wereld verdeeld in de ideologische scheidslijn tussen het reëel bestaande socialisme en de niet minder utopische wereld van de vrije markteconomie. Nu zitten met de afnemende economische en politieke invloed van de Verenigde Staten op het wereldtoneel in een overgangsfase naar een nieuw tijdperk, waarin financiële, politieke en militaire macht zal worden herverdeeld. De Amerikaanse president Barack Obama laat zich in zijn buitenlandpolitiek leiden door de agenda van de neo-conservatieven, de dominante politieke stroming in de VS. Die agenda wordt vooral bepaald door nog meer oorlog. Met neoconservatieve propaganda en wapens zetten ze hun bondgenoten in Europa en Azië op tegen Rusland en China.

De Balie

Auke Bakker uit Amsterdam, een leraar aan het middelbaar beroepsonderwijs, was in juni 2015 de initiatiefnemer van een bijeenkomst in de Balie waarin de toenemende spanningen tussen de VS en Rusland werden geanalyseerd. De belangrijkste boodschap was dat de Europese Unie en de NAVO zich teveel laten leiden door de buitenlandpolitiek van de haviken binnen het Amerikaanse politieke establishment. Verontrustend is dat er nauwelijks tegengeluid valt te vernemen. De enorme risico’s van de Amerikaanse oorlogspolitiek dringen nauwelijks door in de Nederlandse samenleving, en ondertussen melden ingewijden aan zowel Amerikaanse als Russische kant dat de kans op een kernoorlog groter is dan ooit. In Amsterdam namen Auke Bakker, Willy Klinkenberg en ik het besluit verder te gaan werken aan nieuwe bijeenkomsten en andere activiteiten onder de noemer ‘Oost-West in Gesprek’. De weken voor het referendum over het associatieverdrag van de EU met Oekraïne, 6 april a.s., zijn bij uitstek de gelegenheid om een ander geluid te laten horen dan het aanhoudende wapengekletter in onze media. Alle ogen van de internationale politiek en buitenlandse media zijn op Nederland gericht.

Recent sloot ons groepje zich aan bij de landelijke organisatie ‘Oorlog is geen oplossing’. Op 20 maart zullen we een bijeenkomst organiseren met buitenlandse gasten. Eén van onze voorbeelden is de American Committee for East-West Accord. Binnen dat comité werken onder meer wetenschappers, voormalige ministers, politici en journalisten van een uiteenlopende politieke kleur samen om bij te dragen aan ontspanning in de betrekkingen tussen de Verenigde Staten en Rusland. Dat is wat de leden van dit comité bindt. En dat geldt ook voor ‘Oorlog is geen oplossing’.

Stephen Cohen

De nieuwe Koude Oorlog is volgens de Amerikaanse Ruslandkenner Stephen Cohen, lid van de American Committee for East-West Accord, om meerdere redenen veel gevaarlijker dat de Koude Oorlog van de 20ste eeuw. Ten eerste omdat het epicentrum zich niet in Berlijn bevindt, maar pal aan Rusland’s grenzen. Ten tweede doordat er geen helemaal geen gedragsregels zijn van de soort die door Moskou en Washington werden opgesteld na de Cubaanse raketcrisis. En ten derde omdat er anders dan bij de vorige Koude Oorlog in de VS nauwelijks hoorbare tegenstanders van de nieuwe Koude Oorlog bestaan. Bij de Democraten wellicht nog minder dan bij de Republikeinen. Hillary Clinton is de kandidaat van de oorlogsmachine.

Het Amerikaanse establishment in de politiek en media wijst Poetin aan als schuldige voor de nieuwe Koude Oorlog. Maar daarvoor bestaat geen enkel bewijs. Poetin wordt in de Westerse media afgeschilderd als een autocraat, maar is hij dat wel? De nieuwe Koude Oorlog begon niet toen Poetin in 2000 aan de macht kwam, of met de Amerikaans-Russische proxy-oorlog in Georgië in 2008, of met de uitbarsting van de Oekraïense crisis in november 2013. Nee, zo benadrukt Cohen terecht, het begon vanaf het moment dat Bill Clinton in 1993 aantrad als Amerikaanse president. Hij spreidde een houding ten toon van een triomferende overwinnaar. Clinton weigerde eenvoudigweg Rusland voor vol aan te zien, laat staan te behandelen als een potentiële strategische partner. Onder zijn leiding breidde de NAVO verder uit naar het oosten en daarbij sloot hij Rusland ook uit van veiligheidsmaatregelen in het Europa van na de Koude Oorlog. Clinton weigerde ook te onderhandelen over (anti)ballistische raketten (missile defence) en zelfs samenwerking daarover. Die ‘winner-takes-all’ mentaliteit, met inbegrip van een hele reeks gebroken beloften aan Russische leiders, is door alle opeenvolgende Amerikaanse regeringen voortgezet. Ook door president Obama.

Obama’s besluit om de begroting voor de VS/NAVO-troepen nabij Rusland’s grenzen te verviervoudigen en Rusland officieel te verklaren als de belangrijkste dreiging voor de VS maken een akkoord met Rusland er niet makkelijker op en dragen verder bij aan de militarisering van de nieuwe Koude Oorlog. Dit beleid kwam duidelijk uit de koker van zijn defensieminister Ashton Carter. Minister van Buitenlandse Zaken John Kerry heeft kenbaar gemaakt dit beleid te verwerpen. Hij lijkt het kleine Amerikaanse kamp te vertegenwoordigen dat uit is op een akkoord met Rusland. Hij komt uit een diplomatenfamilie en heeft veel gesprekken gevoerd met zijn Russische ambtgenoot Sergej Lavrov, de nestor van de buitenlandministers van grote staten.

Noodzaak tot ontspanning

Gaandeweg zijn er veel mogelijkheden om tot een detente met Moskou te komen verloren gegaan. Voornamelijk door besluitvormers in Washington en Brussel. Het is zaak dat de nieuwe kansen worden benut, om zo de nieuwe Koude Oorlog af te zwakken en misschien zelfs te beëindigen. Eén daarvan is het uitonderhandelen van de Minsk Akkoorden, die ontworpen zijn door kanselier Merkel en president François Hollande om de burgeroorlog in Oekraïne, tevens een Amerikaans-Russische proxy-oorlog, te beëindigen.

Zowel in Washington als in Moskou zijn we getuige van een strijd tussen politieke krachten die voor en tegen een overeenkomst zijn tussen de VS en Rusland. Het Amerikaanse kamp dat naar een politieke oplossing streeft is klein en zwak, niet verenigd, zonder leider en beroofd van een stem in de mainstream media. Cohen stelt dat de enige weg naar een duurzame vrede met Rusland kan komen van een nieuwe president voor een detente is met Rusland. Bernie Sanders lijkt daarvoor de aangewezen kandidaat.

Er staat veel op het spel. De oorlog in Syrië heeft inmiddels aan 400.000 mensen het leven gekost. Een groot deel van Syrië ligt in puin. Allemaal het gevolg van het Amerikaanse besluit om het Midden-Oosten binnen te vallen. Die oorlog houdt niet op zonder nauwe samenwerking met Rusland. Er moet dus een einde komen aan de verdere militaire escalatie tussen de VS en Rusland. De NAVO moet stoppen met de opbouw van hun militaire activiteiten in Oost-Europa. Rusland heeft geen ambitie om Europa binnen te vallen. Vanuit Russisch perspectief vormen de Amerikaanse maatregelen een directe bedreiging voor hun veiligheid. Deze geweldspiraal kan alleen maar stoppen als er weer ruimte komt voor ontspanning in de betrekkingen tussen de VS en Rusland, als er weer een beschaafde toon klinkt in de gesprekken tussen beide landen.

Het associatieverdrag van de EU met Oekraïne zet de verhoudingen van de EU met Rusland verder op scherp en voedt de tegenstellingen in Oekraïne. Ofschoon de werkelijkheid een stuk ingewikkelder is, kun je grofweg stellen dat er Oekraïners zijn die bij de Europese Unie willen horen, maar ook Oekraïners, vooral in het oosten van het land, die liever in de invloedsfeer van Rusland blijven. Een keuze voor de EU is een keuze die je Oekraïners niet kunt en mag opdringen ten koste van een burgeroorlog. Dat moeten ze zelf regionaal kunnen bepalen. Oekraïne en Rusland onderhouden al vele eeuwen heel nauwe betrekkingen. Dat historische gegeven kun je niet uitwissen. Oekraïne betekent niet voor niets grensland. Het is gebaat bij goede betrekkingen met de EU én met Rusland. Gegronde redenen dus om bij het referendum ‘NEE’ te stemmen. Volg onze activiteiten op de website van ‘Oorlog is geen oplossing’.

Dit artikel is verschenen in het Onderzoeksdossier VD AMOK in het VredesMagazine van maart 2016

Geschreven op persoonlijke titel

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *